Czy ustawa antylichwiarska będzie skuteczna?

Ustawa antylichwiarska ma ograniczyć koszty pożyczek i utrudnić praktyki polegające na „pompujących” opłatach pozaodsetkowych oraz nadmiernych zabezpieczeniach. Stawką jest ochrona konsumentów przed spiralą zadłużenia, ale też ryzyko, że część osób wypadnie z legalnego rynku finansowania. Poniżej: kluczowe mechanizmy, potencjalne skutki uboczne i praktyczna checklista, jak oceniać ofertę pożyczki.

Najważniejsze w 60 sekund

• Maksymalne odsetki mają być obniżone: z modelu opartego o czterokrotność stopy lombardowej NBP do limitu powiązanego z odsetkami ustawowymi (dwukrotność).
• Koszty pozaodsetkowe w kredycie konsumenckim mają być mocno ograniczone: do 20% (z poziomów wskazywanych jako 55%).
• Zabezpieczenia roszczeń mają zostać „ucięte” do poziomu, który nie pozwoli żądać 3–5× wartości pożyczonej kwoty.
• Lichwa ma być penalizowana: ryzyko kary nawet do 3 lat pozbawienia wolności dla naruszających przepisy.
• Krytycy wskazują ryzyko wykluczenia kredytowego: szacunki mówią o nawet 1 mln osób bez dostępu do pożyczek i co piątej osobie wypchniętej na margines finansowy.
• Nawet dobre prawo nie działa automatycznie: skuteczność zależy od egzekwowania limitów i zachowań rynku (obejścia, „rolowanie”, ukryte opłaty).

Skąd problem: dlaczego lichwa była (i jest) trudna do „wycięcia” przepisem

Rynek pożyczek rozwija się szybciej niż standardowe mechanizmy kontroli. Gdy ogranicza się same odsetki, część kosztów przenosi się do opłat pozaodsetkowych (prowizje, opłaty przygotowawcze, „usługi dodatkowe”), a w skrajnych przypadkach do konstrukcji zabezpieczeń, które pozwalają dochodzić roszczeń dalece ponad kapitał.

W praktyce ustawa ma zadziałać na trzech frontach jednocześnie:

• obniżyć maksymalny koszt pieniądza (odsetki),
• uciąć pole do „nadmuchanych” opłat pozaodsetkowych,
• ograniczyć presję egzekucyjną przez limity zabezpieczeń.

Co ma zmienić ustawa antylichwiarska: kluczowe mechanizmy

Limity odsetek: mniej przestrzeni na „drogi pieniądz”

Rdzeń zmian to obniżenie maksymalnych odsetek do poziomu wyrażonego jako dwukrotność odsetek ustawowych. Cel jest prosty: ograniczyć sytuacje, w których koszt odsetkowy staje się sam w sobie lichwiarski.

W praktyce to działa tylko wtedy, gdy równolegle kontroluje się koszty pozaodsetkowe. Inaczej rynek przeniesie marżę do innych pozycji.

Koszty pozaodsetkowe: zacieśnienie limitu do 20%

Projekt zakłada mocne obniżenie limitu kosztów pozaodsetkowych do 20% (w miejsce limitu wskazywanego jako 55%). To najważniejszy „hamulec” wobec pożyczek, w których odsetki są formalnie niskie, a realny koszt ukrywa się w prowizjach i opłatach.

Efekt oczekiwany: mniejsza liczba ofert, w których całkowity koszt rośnie nieproporcjonalnie do kapitału.

Zabezpieczenia roszczeń: koniec żądań wielokrotności kapitału

Jednym z ostrzejszych elementów jest limit zabezpieczenia roszczeń z kredytu konsumenckiego do kwoty, która obejmuje:

• kapitał (wartość udzielonego kredytu),
• maksymalne odsetki liczone za okres kredytowania powiększony o dodatkowy „bufor” czasu,
• maksymalne koszty pozaodsetkowe.

Sens jest jeden: zablokować konstrukcje, w których formalne zabezpieczenie pozwala dochodzić kwot 3–5× wyższych niż pożyczona suma.

Sankcje karne: presja na podmioty łamiące prawo

Zaostrzenie odpowiedzialności karnej ma zwiększyć „koszt ryzyka” po stronie podmiotów stosujących praktyki lichwiarskie. Sama sankcja nie rozwiąże problemu, ale wzmacnia efekt odstraszający, jeśli organy ścigania i nadzór mają realne narzędzia i zasoby.

Czy to będzie skuteczne? Największe ryzyka i skutki uboczne

Ryzyko wykluczenia finansowego

Krytycy wskazują, że przy zbyt restrykcyjnych limitach część klientów nie przejdzie oceny ryzyka w bankach i firmach pożyczkowych. W obiegu pojawiają się szacunki, że nawet 1 mln osób może stracić dostęp do pożyczek, a co piąta osoba zostać zepchnięta na margines finansowy.

Mechanizm jest prosty:

• firma nie może skompensować ryzyka ceną,
• więc ogranicza akcję kredytową do „najbezpieczniejszych” profili,
• a reszta szuka finansowania w szarej strefie lub w nieformalnych układach.

Ryzyko obchodzenia przepisów

Jeżeli limity są liczone wprost na kosztach kredytu, rynek może próbować przenosić część kosztów do:

• umów powiązanych („pakiety usług”),
• opłat technicznych trudnych do porównania,
• konstrukcji, które formalnie nie wyglądają jak koszt pożyczki, ale ekonomicznie nim są.

Tu skuteczność zależy od egzekwowania i tego, czy organy będą patrzeć na ekonomiczną treść relacji, a nie tylko na nazwę opłaty.

Dlaczego wątek UE ma znaczenie: notyfikacja i wstrzymanie prac

W procesie legislacyjnym pojawił się „twardy hamulec” w postaci procedury notyfikacyjnej w UE: prace nad projektem mogą zostać czasowo wstrzymane, jeśli w ocenie Komisji Europejskiej przepisy wymagają weryfikacji zgodności z zasadami jednolitego rynku.

Dla praktyki oznacza to tyle:

• wejście w życie regulacji może się przesuwać,
• część rynku działa w okresie niepewności (zmiany oferty, ostrożniejsze udzielanie finansowania),
• konsumenci mogą podejmować decyzje w warunkach „przejściowych”, gdy standardy jeszcze się stabilizują.

Najczęstsze błędy i czerwone flagi

• Skupienie się wyłącznie na RRSO i pomijanie struktury opłat (co jest kosztem odsetkowym, a co pozaodsetkowym).
• Brak pytania o całkowitą kwotę do spłaty i warunki wcześniejszej spłaty (czy i jak zmniejszają się koszty).
• Zabezpieczenia nieadekwatne do kwoty pożyczki (weksle, przewłaszczenia, „zbyt szerokie” pełnomocnictwa) bez zrozumienia konsekwencji.
• „Rolowanie” zadłużenia: spłata pożyczki kolejną pożyczką, przy rosnących kosztach dodatkowych.
• Umowy z usługami dodatkowymi, których nie da się jasno wycenić lub które nie są faktycznie potrzebne.

Checklista: jak ocenić pożyczkę po zmianach (i niezależnie od zmian)

1. Policz całkowitą kwotę do spłaty i porównaj ją z kapitałem (jaka część to koszt).
2. Rozbij koszt na odsetki i opłaty pozaodsetkowe (co dokładnie płacisz i za co).
3. Sprawdź harmonogram: kiedy koszt „robi się największy” i co się dzieje przy opóźnieniu.
4. Oceń zabezpieczenia: czy są proporcjonalne do kwoty i czy rozumiesz scenariusz egzekucji.
5. Zapytaj o wcześniejszą spłatę: czy koszt maleje i według jakiej reguły.
6. Porównaj 2–3 oferty na tych samych parametrach (ta sama kwota, ten sam okres).
7. Jeśli oferta jest „na granicy” Twojej zdolności płatniczej — załóż wariant stresowy (utrata części dochodu) i sprawdź, czy masz bufor.

FAQ

Czy ustawa antylichwiarska całkowicie zlikwiduje drogie pożyczki?

Ograniczy przestrzeń na skrajne koszty, ale nie wyeliminuje ryzyka obchodzenia przepisów ani nie zlikwiduje szarej strefy. Skuteczność zależy od egzekwowania i reakcji rynku.

Czy obniżenie limitów może spowodować, że trudniej będzie dostać pożyczkę?

Tak, to realny scenariusz wskazywany przez krytyków: część klientów może zostać odcięta od legalnego finansowania, jeśli instytucje uznają ich profil za zbyt ryzykowny przy ograniczonej cenie.

Jak rozpoznać, że koszt jest „ukryty” w opłatach?

Gdy odsetki wyglądają nisko, ale suma prowizji, opłat przygotowawczych i usług dodatkowych podnosi całkowitą kwotę do spłaty nieproporcjonalnie do kapitału.

Czy limit kosztów pozaodsetkowych oznacza, że prowizji nie będzie?

Nie. Oznacza, że łączny poziom tych kosztów ma być ograniczony. Nadal mogą występować opłaty, ale w ramach limitu.

Co w praktyce daje ograniczenie zabezpieczeń roszczeń?

Zmniejsza ryzyko sytuacji, w której formalne zabezpieczenia pozwalają dochodzić kwot wielokrotnie przekraczających kapitał. To istotne szczególnie przy pożyczkach udzielanych osobom w trudnej sytuacji.

Jaką strategię przyjąć, jeśli nie mam dostępu do kredytu bankowego?

Najpierw policz realny budżet i bufor bezpieczeństwa. Jeśli finansowanie jest konieczne, porównuj oferty po całkowitym koszcie i zabezpieczeniach, unikaj „rolowania” i produktów z niejasnymi usługami dodatkowymi.