W jakich sytuacjach konieczna jest zgoda małżonka na zawarcie umowy?

Zgoda małżonka na zawarcie umowy to temat, który najczęściej pojawia się przy transakcjach „dużych” (nieruchomości, przedsiębiorstwo, kredyt), ale w praktyce problem dotyczy też darowizn i umów dotyczących korzystania z nieruchomości. Kluczowa zasada jest prosta: wspólny majątek = wspólny wpływ na decyzje, ale ustawodawca wyróżnił kilka czynności, gdzie zgoda jest szczególnie istotna i formalnie wymagana.

W skrócie:

1. W ustroju wspólności majątkowej małżonkowie współdziałają w zarządzie majątkiem wspólnym, a co do zasady każdy może działać samodzielnie – chyba że przepisy wymagają czegoś więcej.
2. Zgoda małżonka jest wymagana m.in. przy umowach dotyczących: nieruchomości, praw do lokalu/budynku, gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa oraz przy darowiźnie z majątku wspólnego (poza drobnymi, zwyczajowo przyjętymi).
3. Jeśli umowa została zawarta bez wymaganej zgody, to jej skuteczność zależy od późniejszego potwierdzenia przez drugiego małżonka; kontrahent może wyznaczyć termin na potwierdzenie.
4. Jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody – jest nieważna.
5. Zgoda małżonka może przesądzać o tym, czy wierzyciel może sięgnąć do majątku wspólnego w razie długu zaciągniętego przez jednego z małżonków.

1) Kiedy temat „zgody małżonka” ma znaczenie

Zgoda małżonka ma znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy małżonkowie mają wspólność majątkową (ustawową albo umowną) i dana czynność dotyczy majątku wspólnego.

W tym modelu prawnym:

• małżonkowie mają obowiązek współdziałania w zarządzie majątkiem wspólnym oraz informowania się o stanie majątku i zobowiązaniach,
• każdy z małżonków może co do zasady samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, ale istnieją wyjątki – i właśnie jednym z najważniejszych wyjątków jest art. 37 KRO.

Jeżeli małżonkowie mają ustanowioną rozdzielność majątkową (intercyzę) i umowa dotyczy majątku osobistego jednego z nich, wymóg zgody z art. 37 KRO zwykle nie będzie miał zastosowania — kluczowe staje się wtedy to, czy przedmiot umowy jest rzeczywiście „osobisty”, czy jednak wspólny.

2) Lista umów i czynności, które wymagają zgody małżonka (art. 37 KRO)

Ustawodawca wprost wskazał katalog sytuacji, w których zgoda drugiego małżonka jest potrzebna. Obejmuje to w szczególności:

A) Nieruchomości i użytkowanie wieczyste (sprzedaż, zakup, obciążenie itd.)

Zgoda jest potrzebna do czynności prowadzących m.in. do:

• zbycia lub obciążenia nieruchomości (np. sprzedaż, hipoteka),
• odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego,
• oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków (praktycznie: część umów „oddających” nieruchomość w korzystanie).

B) Prawa rzeczowe dotyczące budynku lub lokalu

Zgoda jest potrzebna przy czynności prowadzącej do zbycia/obciążenia/odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal.

C) Gospodarstwo rolne lub przedsiębiorstwo

Zgoda jest potrzebna przy czynności prowadzącej do zbycia/obciążenia/odpłatnego nabycia oraz wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa.

To jest kluczowe dla właścicieli biznesów: czasem zgoda jest problemem nie przy „sprzedaży firmy”, ale już na etapie dzierżawy przedsiębiorstwa albo ustanowienia zabezpieczenia.

D) Darowizna z majątku wspólnego

Zgoda jest potrzebna przy darowiźnie z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

W praktyce sporne bywa to, co jest „drobne” — dlatego przy większych wartościach bezpieczniej zakładać, że zgoda jest wymagana.

3) Skutki braku zgody: umowa vs czynność jednostronna

Tu jest najwięcej kosztownych pomyłek.

Umowa zawarta bez wymaganej zgody

Jeżeli jeden z małżonków zawarł umowę bez wymaganej zgody drugiego, to ważność (skuteczność) umowy zależy od potwierdzenia przez drugiego małżonka.

Dodatkowo druga strona (kontrahent) może wyznaczyć odpowiedni termin na potwierdzenie; po bezskutecznym upływie terminu kontrahent „staje się wolny” (nie jest związany).

Wniosek praktyczny: brak zgody to realne ryzyko transakcyjne — bo nawet jeśli „na papierze” umowa jest podpisana, może okazać się niepewna do czasu potwierdzenia.

Jednostronna czynność prawna bez zgody

Jeśli czynność ma charakter jednostronny (a nie umowy), dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna.

4) Co jeśli małżonek odmawia albo nie ma z nim kontaktu: zgoda sądu (art. 39 KRO)

Jeżeli małżonek odmawia zgody wymaganej do dokonania czynności albo porozumienie z nim napotyka przeszkody trudne do przezwyciężenia, drugi małżonek może zwrócić się do sądu o zezwolenie na dokonanie czynności. Sąd udziela zezwolenia, jeżeli dokonania czynności wymaga dobro rodziny.

To jest istotne np. przy sprzedaży nieruchomości, gdy jeden małżonek blokuje transakcję mimo obiektywnych przesłanek (np. konieczność spłaty zadłużenia, zabezpieczenie potrzeb rodziny).

5) Zgoda a długi: kiedy wierzyciel może sięgnąć do majątku wspólnego (art. 41 KRO)

Część osób traktuje zgodę małżonka wyłącznie jako „problem formalny przy podpisie”. Tymczasem zgoda ma bardzo twardy wymiar finansowy.

Jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego.

Jeżeli natomiast zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody albo w ogóle nie wynika z czynności prawnej, wierzyciel ma ograniczoną drogę zaspokojenia — w typowym modelu sięga przede wszystkim do majątku osobistego dłużnika oraz jego dochodów (a przy długach związanych z przedsiębiorstwem także do składników przedsiębiorstwa).

Wniosek praktyczny dla kredytów i leasingów: bank/instytucja finansowa często „dąży” do zgody małżonka nie tylko z ostrożności, ale po to, by w razie problemów móc kierować egzekucję do majątku wspólnego.

6) Checklista przed podpisaniem umowy

Checklista: nieruchomości / lokal / hipoteka

1. Czy małżonkowie mają wspólność majątkową?
2. Czy nieruchomość/prawo jest w majątku wspólnym?
3. Czy umowa podpada pod art. 37 §1 pkt 1–2 (zbycie/obciążenie/nabycie/oddanie do używania)?
4. Czy zgoda małżonka jest zebrana „na czas” (przed podpisem) i czy będzie możliwe późniejsze potwierdzenie, jeśli jej zabraknie?

Checklista: przedsiębiorstwo / gospodarstwo rolne

1. Czy czynność dotyczy zbycia/obciążenia/nabycia lub wydzierżawienia przedsiębiorstwa (albo gospodarstwa)?
2. Czy kontrahent oczekuje zgody, bo chce mieć pewność co do skuteczności umowy?
3. Czy brak zgody może zablokować transakcję na etapie „potwierdzenia” i terminów?

Checklista: darowizny

1. Czy darowizna jest „drobna i zwyczajowo przyjęta”, czy istotna wartościowo?
2. Jeśli istotna: czy masz zgodę drugiego małżonka przed dokonaniem darowizny?

7) FAQ

Czy zgoda małżonka jest zawsze wymagana przy podpisywaniu umów?

Nie. Co do zasady każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, ale są wyjątki — najważniejszy praktycznie to katalog z art. 37 KRO.

Przy jakich umowach zgoda jest „pewniakiem”?

Najczęściej: sprzedaż/kupno/hipoteka nieruchomości, czynności dotyczące praw do lokalu/budynku, czynności dotyczące przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego oraz darowizny z majątku wspólnego (poza drobnymi).

Co się dzieje, jeśli umowa została zawarta bez wymaganej zgody?

Umowa nie jest „automatycznie bezproblemowa” — jej skuteczność zależy od potwierdzenia przez drugiego małżonka, a kontrahent może wyznaczyć termin do potwierdzenia.

A jeśli to nie była umowa, tylko jednostronna czynność prawna?

Wtedy brak zgody oznacza nieważność.

Co można zrobić, jeśli małżonek odmawia zgody?

Można wystąpić do sądu o zezwolenie na dokonanie czynności, jeśli wymaga tego dobro rodziny.

Czy zgoda małżonka wpływa na odpowiedzialność za długi?

Tak. Jeżeli zobowiązanie zostało zaciągnięte za zgodą małżonka, wierzyciel może kierować zaspokojenie także do majątku wspólnego.